Literatura powszechna renesansu

Dante Alighieri (1265-1321) – poeta i polityk, walczył o uniezależnienie Florencji od papiestwa, należał do stronnictwa Białych Gwelfów. Po zwycięstwie Czarnych Gwelfów skazany został na wygnanie i przez 10 lat tułał się po kraju, by pod koniec życia osiąść w Rawennie. W początkowym okresie twórczości pozostawał pod wpływem liryki prowansalskiej i jej włoskiego odpowiednika “dolce stil nuowo” (nowy słodki styl). Najważniejszym dokumentem poetyckim tego okresu jest “życie nowe”. To dzieje wyidealizowanej, młodzieńczej miłości poety do Beatrycze, obdarzonej przez poetę platonicznym, wzniosłym uczuciem. Głównym utworem Dantego, a zarazem jednym z największych dzieł w literaturze światowej jest “Boska komedia”. Dante pisał go przez wiele lat. Ten ogromny poemat, liczący ponad czternaście tysięcy wierszy w stu pieśniach, dzieli się na trzy części: “Piekło”, “Czyściec” i “Raj”. Bohaterem utworu jest sam poeta odbywający wędrówkę po zaświatach. Po Piekle i Czyśćcu oprowadza go Wergiliusz, przez kręgi niebieskie aż po Empireum – Beatrycze. Pielgrzymka po zaświatach ma charakter symboliczny: przedstawia wznoszenie się człowieka z upadku i grzechu przez poznanie swych win i pokutę do świętości. Rozległa skala obrazów zawiera syntezę całego dorobku myśli i sztuki średniowiecznej (władza cesarska wiedzie ku szczęściu doczesnemu, religia objawiona zsyła natchnienie, a Kościół oświeca w dążeniu do szczęśliwości niebieskiej. Celem ludzkiego życia jest Bóg). Jednak ogrom różnorodnych spraw zawartych w utworze świadczy, że Dantemu zależy bardziej na ukazaniu głębi ludzkich przeżyć. Podczas wędrówki targają nim różnorodne uczucia, myśli, doznania, dążenia. Dlatego też poemat można traktować jako historię wyzwolenia człowieka, jego wznoszenie się po szczeblach poznania aż do najwyższego, jakby rajskiego, poznania rozumowego pojęcia ideałów, dobra i mądrości. Utwór napisany został w języku włoskim. Odbija dążenia antyfeudalne i narodowe, sprzeczne z założeniami średniowiecznymi. Daje wyraz patriotyzmowi, podejmuje ostrą walkę z wrogami politycznymi, ówczesnymi feudałami. Tchnie iście renesansową wiarą w człowieka, troską o jego potrzeby i prawo do szczęścia. Franciszek Petrarka (1304-1374) – włoski humanista, duchowny, dyplomata papieski, czynny uczestnik ówczesnego życia politycznego, uczony, miłośnik kultury starożytnej. Większość utworów pisał po łacinie i za tę twórczość został uwieńczony na Kapitolu laurem. Jednak nieśmiertelność zapewniły mu poezje pisane w języku włoskim, szczególnie poemat “Triumfy” – przedstawiający uroczyste pochody Miłości, Czystości, Czasu, Śmierci, Wieczności i Sławy oraz cykl wierszy “Sonety do Laury”. “Sonety do Laury“ to 317 wierszy powstałych prawdopodobnie w latach 1330-1365. Dzielą się na “Wiersze ku czci Laury żywej” i “Wiersze ku czci Laury martwej”. Tematem zbioru jest historia miłości poety do kobiety, miłości będącej tak silną namiętnością, że wobec niej ustępują najszlachetniejsze i najszczytniejsze ideały. Wokół dziejów tej niezwykłej miłości, skupiają się różnorodne niepokoje moralne, aspiracje religijne, marzenia i rozmyślania filozoficzne. Poeta dąży do odebrania przeżyciom i wydarzeniom ich naturalnych barw, indywidualnych akcentów, by zachować jedynie to, co jest uniwersalne i ponadczasowe. “Sonety” idealizują uczucie i kobietę, a poeta, niczym psychoanalityk, pragnie przede wszystkim ukazać osobiste emocje miłosne ujęte w kunsztowną formę artystyczną. Michał de Montaigne - myśliciel, Francuz. Głosiciel renesansowej koncepcji życia i szczęścia ludzkiego. Największym dziełem tego pisarza i moralisty (1533-1592) jest zbiór rozmyślań nad sensem życia i szczęścia ludzkiego – “Próby”. Autor dokonuje w nim autoanalizy psychicznej i moralnej, dlatego też tekst (składają się nań trzy księgi) ma charakter swoistego dziennika życia wewnętrznego, intymnego, zbliżonego do eseju. Poglądy myśliciela nie mają charakteru systemu filozoficznego, to, co proponuje jest raczej zachętą do medytacji, aby “poznać siebie, nauczyć się dobrze żyć i dobrze umrzeć”. Najważniejsze pouczenia Montaigne brzmią: życie ludzkie powinno być łatwe, przyjemne, praktyczne, ale przede wszystkim rozsądne; człowiek winien być niezależny, a to osiągnie dzięki sceptycyzmowi; również do śmierci należy podchodzić bez emocji, bo strach przed nią przeszkadza w korzystaniu z życia, które przecież stanowi najważniejszą wartość; system wychowawczy winien być oparty na łagodności i odwoływaniu się do inteligencji ucznia; inteligencja gwarantuje poprawne rozumowanie, które umożliwia dotarcie do prawdy, natomiast rozbudzona świadomość zmierza do dobra; w dziedzinie polityki i religii Montaigne jest konserwatystą i zwolennikiem irenizmu. Franciszek Rabelais – “Gargantua i Pantagruel” to dzieło zwrócone przeciw średniowieczu, wyrażające bogactwo idei humanistycznych. Oparte na motywach baśni o złośliwym diabełku sypiącym sól w gardła śpiących ludzi i sprowadzającym na nich pragnienie. Składa się z pięciu ksiąg, a przedstawia historię dynastii dobrych olbrzymów, królów okolicy przylegającej do Chinon w Turenii: Tępousta, Gargantui i Pantagruela. W prologu autor uprzedza, że baśniowe księgi zawierają ukryty sens. Bohaterowie epopei to olbrzymy posiadające cechy ludzkie, są poczciwi i prostolinijni, mają swoje dziwactwa i śmiesznostki, niekiedy zachowują się arogancko i wyzywająco. Rabelais prezentuje w tym dziele podstawowe założenia humanizmu. Na czoło wysuwa się umiłowanie życia pod wszelkimi postaciami. Pisarz (około 1483-1553) nie wdaje się w finezyjne dociekania filozoficzne, sławi przede wszystkim siłę żywotną tkwiącą w człowieku. Tzw. “pantagruelizm” to dążenie do wyzwolenia wszystkich sił dla zadośćuczynienia ludzkim, ziemskim pragnieniom. Człowiek ma prawo, a nawet obowiązek rozwijać swoje wrodzone przymioty i zdolności, winien dążyć do zdobycia uniwersalnej wiedzy (Gargantua zachęca syna, by poznał języki klasyczne i zgłębiał nauki przyrodnicze, by ćwiczył sztuki wojenne i studiował “Pismo święte”). Przed złem chroni go prawa natura, zatem może żyć według zasady “Czyń, coć się podoba”. William Szekspir - twórca wszech czasów. Złoty wiek kultury angielskiej przypadł na pierwszą połowę XVI wieku i początek XVII wieku za czasów panowania królowej Elżbiety. Tryumfy w kulturze tego czasu święcił teatr i dramat, a wśród jego twórców na czoło wysuwa się William Szekspir (1564-1616). W powszechnej opinii panuje przekonanie, że gdyby zniszczeniu uległa cała spuścizna literacka, a ocalały jedynie dzieła Szekspira (Shakespeare – dosłownie znaczy “trzęsiwłócznia”), dorobek myśli ludzkiej byłby uratowany. Utwory Anglika wypełniłyby powstałą lukę, ogarniają bowiem całokształt ludzkiego doświadczenia. Szekspir uprawiał trzy modne wówczas w Anglii odmiany dramatu: komedię: “Sen nocy letniej”, “Komedia pomyłek”, “Poskromienie złośnicy”, “Wesołe kumoszki z Windsoru”, “Wieczór trzech króli”, “Miarka za miarkę”; kroniki historyczne: ”Król Jan”, “Ryszard II”, “Henryk IV”, “Henryk V”, “Henryk VI”, “Ryszard III”, “Henryk VIII” (cykl dramatów z dziejów Anglii), “Juliusz Cezar”, “Antoniusz i Kleopatra” (dramaty z dziejów Rzymu); tragedię: “”Romeo i Julia”, “Hamlet”, “Otello”, “Król Lear”; baśnie dramatyczne: “Sen nocy letniej”. Dramat wielkiego Anglika odznacza się nowatorską formą, którą cechuje: naruszenie klasycznej zasady trzech jedności: miejsca, czasu i akcji. Utwory Szekspira rozgrywają się w kilku przestrzeniach, akcja trwa nawet kilkanaście lat, a obok wątku głównego toczą się motywy poboczne; złamanie zasady decorum, czyli zasady odpowiedniości stylów, która tragedii przypisywała styl wysoki, pełen powagi i patosu, a komedii styl niski, nacechowany niewyszukanym komizmem, a nawet rubasznością. Dramaturg łączy patos z komizmem, a niekiedy elementami farsy. Do akcji wprowadza też obok osób wysokiego stanu, przedstawicieli plebsu; narusza wprowadzoną przez Sofoklesa zasadę występowania co najwyżej trzech aktorów w jednej scenie, komponuje obrazy zbiorowe; nie unika przedstawiania scen krwawych, drastycznych, ukazuje je bezpośrednio, a nie opowiada o nich, jak w dziełach tragedii antycznej; sprzeciwia się klasycznym wzorom konstruowania postaci. Bohaterowie Szekspira ulegają transformacjom, popadają w najbardziej skrajne stany emocjonalne, mają bogate życie psychiczne. odznacza się dwuplanową kompozycją: obok płaszczyzny realistycznej zawiera również sferę fantastyki (postacie duchów, widm, upiorów, czarownic). W ten sposób świat dramatów Szekspira jest o wiele bardziej złożony, bogatszy o plan metafizyczny, o wiarę w rzeczy funkcjonujące poza porządkiem intelektu. posługuje się językiem pełnym metafor i porównań, często czerpanych z mowy potocznej, łączy wypowiedzi rymowane z prozaicznymi dialogami, co służy ożywieniu narracji. Jednym z najgłośniejszych dramatem Szekspira jest “Makbet”. Formalnie nie należy do cyklu kronik historycznych, ale wykazuje z nimi zbieżność tematyczną (tłem akcji są fakty historyczne związane ze Szkocją i dynastią Stuartów. Makbet jest postacią historyczną, żył w XI wieku i był dowódcą wojsk Dunkana, króla Szkocji, a od 1040 roku sam przywdział koronę. Zmarł prawdopodobnie w 1057 roku). Akcja utworu toczy się w mrocznej atmosferze średniowiecza: posępny urok starego zamczyska, groźna sceneria wrzosowiska, na którym Makbet i Banco spotykają czarownice, etos rycerski i wszystko to, co się z nim wiąże: blask sławy, duma zwycięstwa, szlachetność, oddanie królowi i wierność kochance. Cechy te określają bohatera tytułowego, który jednak nie jest bez skazy: marzy o sławie i pragnie władzy. Wielkie aspiracje kontrastują jednak z kruchością charakteru. Makbet jest człowiekiem wrażliwym i delikatnym, ma naturę poety. Ona właśnie sprawia, że trudno jednoznacznie określić, czy spotkane na wrzosowisku wiedźmy to niezależne metafizyczne postacie świata grozy, czy projekcja uczuć wewnętrznych, ukrytych pragnień bohatera. Momentem zwrotnym w jego dziejach jest okrutna zbrodnia na królu Duncanie. Scenariusz chytrze podsunie mu żona. Makbet stanie w sytuacji tragicznej: może wiele zyskać (koronę, pozycję uznanie ukochanej kobiety) i równie wiele stracić, przede wszystkim to, co dla rycerza najistotniejsze: honor i szacunek dla samego siebie. Tragizm decyzji potęguje wieloletnia przyjaźń z królem i dręcząca świadomość, że wykorzystuje jego zaufanie. Działa jednak magia przepowiedni i konsekwentna postawa żony. Zabójstwo króla pociąga za sobą następne zbrodnie. życie bohatera zaczynają wypełniać chorobliwe obsesje, strach i lęk przed utratą władzy. Jednocześnie urok władzy tłumi rozterki, hartuje charakter i powoduje diametralną zmianę charakteru. Staje się okrutnym i apodyktycznym władcą. Kiedy po wysłuchaniu drugiej przepowiedni nabiera pewności, że żadna siła nie jest mu w stanie zagrozić, zmienia swoje życie w “opowieść idioty, pełną wściekłości i wrzasku". Upaja się władzą. Dzieje Makbeta są świadectwem nieobliczalnych możliwości czynienia zła przez człowieka. To przecież nie Fatum, nie perfidnie sformułowana przepowiednia, ale ciemna strona ludzkiej natury napisała jego krwawy dramat. Lady Makbet w powszechnej opinii uchodzi za synonim żelaznej damy, osoby o silnym, stanowczym charakterze i niezbyt wyrafinowanej duszy. Jednak stanowcza jest tylko do pewnego momentu – zabójstwa króla, potem jej osobowość poczyna się kruszyć. Mroczna strona jej natury nie wytrzymuje konfrontacji z rzeczywistością, o której śniła. Płaci utratą spokoju, szaleństwem. Mimo, iż losy obydwu postaci obrazują tą samą tezę o determinacji ludzkiej natury, w rezultacie są diametralnie różne, bo inaczej reagują na zbrodnię. Wrażliwy Makbet – zmienia się w autokratę, który pod maską tyrana kryje lęk przed zdemaskowaniem, silna Lady przeistacza się w kruchą istotę, dla której obłęd staje się immanentną częścią osobowości. Wspólna zbrodnia nie zacieśnia między nimi więzi, lecz oddala. Kierunek ich kroków wyznacza różny rytm namiętności, żądz i chorobliwych obsesji.

Nie ma podobnych artykułów

    Author: admin Filled under: Epoki literackie