Geneza i znaczenie folwarku pańszczyźnianego w Polsce
W Polsce szlachta uczyniła folwark pańszczyźniany podstawą nowego sposobu gospodarowania. Folwark pańszczyźniany był nastawionym na zbyt gospodarstwem rolnym lub rolno-hodowlanym, którego funkcjonowanie opierało się na przymusowej pracy chłopów na rzecz właściciela ziemi. Szlachta zakładała folwarki ponieważ opłacało się to jej znacznie bardziej niż czynsze chłopskie. Nie przynosiły już one oczekiwanych korzyści z powodu spadku wartości pieniądza (spadek dochodów realnych). Podnoszenie wysokości czynszów pozwalało szlachcie nadrabiać straty do chwili, kiedy na przeszkodzie stanęły niskie możliwości płatnicze chłopów. W tej sytuacji najprostszym wyjściem dla szlachty stawało się rozszerzanie obszaru użytkowanej ziemi i przymuszanie chłopów do pracy na rzecz pana, przy jednoczesnym zwiększaniu ich powinności. Sprzedając na rynku produkty własnego gospodarstwa uzyskiwała szlachta dochód większy niż z czynszów. System zapewniający darmową robociznę, nie opodatkowaną ziemię i tani transport przynosił dochody niezależnie od tego, jakie nakłady zostały poniesione. Wraz z niską wydajnością pracy prowadziło to wszystko do upowszechnienia się gospodarki typu ekstensywnego, czyli takiej, w której wzrost produkcji był osiągany poprzez powiększenie areału upraw, a nie przez wzrost wydajności pracy. Znaczenie folwarków pańszczyźnianych dla ówczesnej epoki było olbrzymie. Polska od czasu odzyskania Pomorza Gdańskiego była w stanie zaspokoić potrzeby Zachodu, związane z zapotrzebowaniem na żywność. Coraz więcej właścicieli ziemskich w Polsce dążyło więc do wykorzystania koniunktury zbożowej przez co folwarki pańszczyźniane nabierały coraz to większego znaczenia poprzez swoje możliwości produkcyjne. Folwarki przyczyniły się więc do rozwoju handlu międzynarodowego, ale sprawiły również rozwój rynków lokalnych. Szczególnie folwarki odległe od wielkich rzek i szlaków handlowych zaopatrywały rynek lokalny oraz regionalny poprzez targi i jarmarki w małych miastach. Produkcja w folwarkach przyczyniła się również do rozwoju miast handlowych, szczególnie chodzi tutaj o Gdańsk, który pochłaniał 80% morskiego eksportu Polski. Rozwój folwarków przyczynił się również bezpośrednio do upowszechnienia się, wspomnianej już gospodarki typu ekstensywnego, oraz coraz większego uzależnienia chłopów od pana ziemskiego, poprzez pańszczyznę, której wymiar w XVI i XVII wieku stopniowo się powiększał.
Leave a Reply