Archive for the Pojęcia category.

June
05

Historiografia

Najwybitniejszymi tekstami literackimi łacińskimi są dzieła historiograficzne (dziejopisarskie), czyli kroniki. Anonim od XVI wieku zwany Gallem Autorem najstarszej kroniki jest cudzoziemiec, prawdopodobnie benedyktyn przybyły z Węgier lub poprzez Węgry z Francji. Goszcząc na dworze Bolesława Krzywoustego, nie chcąc, jak pisał “darmo polski chleb jeść“, zdecydował upamiętnić czyny polskiego władcy. Utwór ma charakter świecki i jest stosunkowo rzetelnym źródłem wiedzy o dziejach Piastów (księga pierwsza), a przede wszystkim wydarzeń z czasów Krzywoustego (księgi druga i trzecia). Nie ma w nim dat rocznych, każdą księgę poprzedza list dedykacyjny i wierszowane streszczenie, a urozmaica jedna “pieśń". Sposób wykreowania głównego bohatera, Bolesława III, nie pozbawionego rysów panegirycznych w sylwetce wodza, rycerza i chrześcijanina, prezentowanie go poprzez czyny nawiązuje bezpośrednio do tzw. gestów, a szczególnie francuskich chansons de geste. Szczególną popularnością cieszy się Pieśń o śmierci Bolesława sławiąca czyny króla i wyrażająca ogromną rozpacz jego żony. To przykład nurtu poezji rycersko - dworskiej. Utwór podporządkowany jest spoistej zasadzie kompozycyjnej. Stanowiła ją reguła trójdzielności. Całość składa się z trzech ksiąg, każdą poprzedza list dedykacyjny i wierszowany “epilog“ (streszczenie księgi), a treść każdej urozmaicona została “pieśnią“ i mową. Autor, utalentowany epik, użył w opowieści bogatego zasobu środków ekspresji zgodnych z regułami tzw. ars dictandi. Tok jego prozy (tzw. cursus) tętni rytmem, a rytm ten współdziała z rymami obecnymi głównie w zakończeniach zdań. Wincenty Kadłubek (1150-1223) Pierwszy historyczny polski pisarz, biskup krakowski, później mnich cysterski. Pochodził z Sandomierszczyzny, kształcił się za granicą, był kapelanem i kancelistą na dworze Kazimierza Sprawiedliwego. “Kronika Polski“, doprowadzona do 1203 roku, pisana była z myślą o ideałach i naukach religijnych i ma charakter moralistyczny. Dzieło składa się z czterech ksiąg, pisanych prozą, ze wstawkami wierszowanymi. Trzy pierwsze  mają charakter dialogu toczonego przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Jana i biskupa krakowskiego Mateusza. Pierwszy opowiada, a drugi wysnuwa wnioski moralne, określa sens wydarzeń i porównuje je z wydarzeniami historii starożytnej. W części czwartej narratorem jest sam autor, który opowiada o panowaniu Mieszka Starego i Kazimierza Sprawiedliwego. Dzieło utrzymane w charakterystycznym dla epoki stylu kwiecisto-alegorycznym, zawiera mnóstwo bajek i przypowieści o ludziach i zwierzętach. Znaleźć tu można fantastyczne wątki antyczne, np. relacje o zwycięskich walkach Polaków z Aleksandrem Wielkim. Zasługą Kadłubka jest odnotowanie legend, między innymi o Krakusie, Wandzie, Popielu i smoku wawelskim. Dzieło nasycone jest treściami patriotycznymi, a ideał miłości ojczyzny związał Kadłubek z ideałem wolności, niepodległości oraz praworządności. Świadczą o tym liczne sentencje, np. “Czego podejmiemy się z miłości ojczyzny, miłością jest, nie szaleństwem, męstwem, nie zuchwałością“; “lepiej, aby rodzice stracili potomstwo, niż żeby obywateli pozbawiono ojczyzny“. W XV wieku “Kronika“ służyła jako uniwersytecki podręcznik retoryki. Jej wartość historyczna jest niewielka. Kronika wielkopolska W zasadniczym zrębie powstała w końcu XIII wieku, a w XIV była rozszerzana. Pisanie jej najprawdopodobniej podjęto z inspiracji Przemysława II pod koniec XIII wieku, a tragiczna śmierć monarchy (w 1296 roku) przerwała przedsięwzięcie w pół zdania rozdziału 161. Autor pragnął kontynuować dzieło Kadłubka, przede wszystkim po to, by uświetnić dynastię wielkopolską. Najistotniejszym jej elementem jest streszczenie eposu o Walgierzu Udałym z Tyńca i o Helgundzie - jedynej namiastki średniowiecznego eposu rycerskiego w Polsce. Drugą opowieścią rycerską w tej kronice jest Opowieść o Wisławie Pieknym z Wiślicy. Janko z Czarnkowa  Syn wójta miejskiego w wielkopolskim Czarnkowie, duchowny, być może prawnik. Brał udział w tworzeniu uniwersytetu w Krakowie, był podkanclerzym na dworze Kazimierza Wielkiego i gorącym zwolennikiem króla. Jako przeciwnik Andegawenów na polskim tronie, wplątał się w spisek, został uwięziony i skazany na banicję.  Kronika polska Janka z Czarnkowa (około 1325/1330-1387), Dzieło powstawało w latach 1377-1384 i jest subiektywnym obrazem czasów współczesnych autorowi, okresu panowania Kazimierza Wielkiego i Ludwika Węgierskiego. Dzieło jest źródłem do poznania życia i obyczajów dworu, duchowieństwa i rycerstwa czternastowiecznej polski. Jan Długosz (14515-1480) Pochodził z rodu szlacheckiego herbu Wieniawa, ukończył Akademię Krakowską, był sekretarzem Zbigniewa Oleśnickiego, wychowawcą synów Kazimierza Jagiellończyka, historykiem i politykiem. Uważa się go za najwybitniejszego dziejopisarza Słowiańszczyzny. “Roczniki, czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego“ (Historia Polonica). Jest to największe osiągnięcie kronikarstwa polskiego średniowiecza. Dzieło powstało w latach 1455-1480, obejmuje dzieje Polski od czasów legendarnych (pierwszych dziesięć ksiąg doprowadza je do roku 1409) przez okres "grunwaldzki": 1410-1430 (księga jedenasta), aż do roku 1480 (najobszerniejsza księga dwunasta). W odróżnieniu do poprzedników Długosz opiera się przede wszystkim na starannie dobranych i zbadanych dokumentach. Fakty układa chronologicznie, wnika w ich związki przyczynowo-skutkowe. Dzieło otwiera dedykacja - hołd pozgonny złożony Oleśnickiemu, jako inspiratorowi historii. Długosz wykazuje wielki talent literacki widoczny w plastycznych opisach ludzi (między innymi ciekawe charakterystyki Kazimierza Wielkiego, Władysława Jagiełły, Zawiszy Czarnego), spraw (obok opisu procesów doniosłych, opowieści o fenomenach przyrody) i wydarzeń (np. opis bitwy pod Grunwaldem). Chętnie posługiwał się cytatami mów i dialogów, inkrustował prozę wierszami, ale przede wszystkim przytaczał materiały źródłowe.

0 comments Author: admin Filled under: Pojęcia
June
05

Przypowieści biblijne

Przypowieść (parabola) - gatunek literatury moralistycznej o charakterze narracyjnym, w którym przedstawione postacie i zdarzenia służą wyrażeniu uniwersalnych - ponadczasowych prawd. Świat przedstawiony służy wyrażeniu głębszej prawdy moralnej, filozoficznej lub religijnej. Stąd przypowieść posiada znaczenie alegoryczne lub symboliczne. Biblia jest zbiorem przepięknych utworów, które reprezentują różnorodne gatunki literackie. Do jednych z najbardziej charakterystycznych należy przypowieść. Przypowieści biblijne mogą mieć znaczenie dosłowne i alegoryczne. Przypowieść o Sodomie i Gomorze jest religijnym wytłumaczeniem faktu zagłady miast leżących w okolicach Jordanu, która nastąpiła wskutek kataklizmu. Archeologia potwierdza fakt zamieszkania okolic Morza Martwego. Opis biblijny widzi w tej zagładzie karę Bożą za zepsucie obyczajów. W znaczeniu alegorycznym wyrażenie “sodoma i gomora” oznacza wielkie zamieszanie, rozgardiasz, awanturę, także niemoralne postępowanie, rozpustę. W Starym Testamencie, w Księdze Rodzaju znajdujemy przypowieść o Hiobie, prawdopodobnie postaci historycznej, o której wspomina prorok Ezehiel, nazywając go “mężem sprawiedliwym”. Dramat Hioba ma charakter osobisty. Doświadczany przez Boga, który wpierw odebrał mu dziesięcioro dzieci, ogromny majątek, a na koniec zesłał trąd, walczy godnie z przeciwnościami losu. Dla jego przyjaciół istnieje oczywista zależność pomiędzy winą a karą. Według nich Hiob musiał ciężko zgrzeszyć, bo tylko grzeszników Bóg tak srodze doświadcza. żona również nie rozumie pełnej pokory postawy męża. Zachęca go, aby złorzeczył Bogu, na co Hiob odpowiada: “azali tylko dobre przyjmować będziemy od Boga, a złego przyjmować nie będziemy?”. W innym miejscu oświadcza, że Pan ma prawo zarówno dawać, jak i odbierać, bo wszystko od niego pochodzi. Jak z tego widać, w swoim cierpieniu Hiob jest osamotniony. On wie, że jest niewinny: “sumienie mam czyste”. Tym większy jest zatem jego dramat. Cierpi godnie, domaga się tylko rozmowy z Bogiem, bo chce mieć prawo do obrony. Jahwe z Wichru przyjmuje propozycję Hioba. Jawi się mu w całym majestacie swej potęgi i mocy. Przytłoczy jednak Hioba tysiącem pytań, na które człowiek nie znajduje odpowiedzi. Ze słów Stwórcy Hiob jednak zrozumie, że cierpienie jest próbą wiary i tajemnicą, ukorzy się więc: “żałuję i pokutuję w prochu i popiele”. Uległość i wierność Hioba zostanie jednak wynagrodzona, Bóg odwróci nieszczęścia. W kulturze europejskiej Hiob jest archetypem człowieka ciężko doświadczonego przez los, cierpiącego niewinnie. Od imienia postaci powstało określenie “hiobowy” - pełen bólu i cierpienia; rozpaczliwy, przerażający, okropny, a wyrażenie “Hiobowa wieść” to wiadomość o nieszczęściu, straszliwym wypadku. “Księgę Hioba” przetłumaczył na język polski między innymi Cz. Miłosz (Paryż 1980). W Nowym Testamencie odnajdujemy przypowieści ewangeliczne, za pomocą których nauczał Jezus. Przekazują głębokie prawdy lub pouczenia za pomocą prostych fabuł - ilustracji. Poddane one zostały bardzo szczegółowej klasyfikacji: rozwinięte porównania: “ziarno gorczycy”, “zaczyn chlebowy”, “drogocenna perła” rozwinięte symbole: “zaginiona owca”, “zagubiona drachma”, “sługa wierny i niewierny” alegorie: “zasiew”, “chwast wśród pszenicy” przypowieści mieszane, porównania, metafory: “uczta królewska”, “dziesięć panien”, “robotnicy w winnicy”, “syn marnotrawny” opowiadania przypowieściowe: “natrętny przyjaciel”, “nieurodzajne drzewo figowe” przykłady przypowieściowe: “bogaty i ubogi łazarz”, “faryzeusz i celnik”, “miłosierny Samarytanin”. Nie wszyscy Ewangeliści w jednakowym stopniu przytaczają przypowieści Jezusa. U św. łukasza znajdujemy 30 przypowieści, u św. Mateusza - 24, u św. Marka - 6, a u św. Jana - zaledwie 2. Wśród przypowieści jedne są bardziej znane i weszły na trwałe do kultury światowej, inne mniej. Do najpopularniejszych należą: Przypowieść O robotnikach z winnicy (Mateusz 20, 1-16) - królestwo niebieskie podobne jest do gospodarza, który najął o różnej porze dnia robotników do swej winnicy, obiecując po denarze za dniówkę. Gdy przyszło do płacenia, buntowali się najwcześniej najęci, bo dostali tylko tyle samo co ci, którzy pracowali tylko jedną godzinę. Oceniając zdarzenie w ludzkim wymiarze, pretensje robotników wydają się słuszne, jednak nie można zapominać o umowie: denar dla robotnika. Gospodarz jest więc sprawiedliwy, choć trzeba przyznać, że dla ostatniego robotnika wyjątkowo hojny. Z przypowieści tej ma wynikać nauka: dobroć i hojność Boga przewyższają wszelkie ludzkie dobre czyny, dlatego też bardziej stanowią dar niż nagrodę. Bóg, pomimo grzeszności człowieka, wybacza i otwiera przed nim swoje królestwo (gospodarz winnicy - alegoria Boga, robotnicy - grzeszni ludzie). Przypowieść O miłosiernym Samarytaninie (łukasz 10, 25-37) - traktuje o przykazaniu miłości Boga i bliźniego. Zdarzenie ma miejsce na drodze z Jerozolimy do Jerycha (27 km). Tu znajduje się największa na kuli ziemskiej depresja - 230 m poniżej poziomu morza. Jest to droga pustynna. Wędrowało po niej wielu kapłanów z Jerycha do świątyni jerozolimskiej - wszyscy mijali z obojętnością rannego człowieka. Otoczył go opieką przedstawiciel znienawidzonej przez żydów nacji - Samarytanin. Dla Izraelitów bliźnim był tylko członek ich wspólnoty, przypowieść ta rozszerza to pojecie na wszystkich ludzi, co wówczas było poglądem rewolucyjnym. (Samarytanin - alegoria miłosiernego Chrystusa, poraniony człowiek - grzeszna ludzkość, wino i oliwa - sakramenty). Przypowieść O synu marnotrawnym (łukasz 15, 11-32) - wzruszająca przypowieść o miłosiernym umiłowaniu grzeszników przez Boga. Druga cześć poucza, że nawet ten (dobry Syn), kto zawsze pozostawał w domu Bożym, w rzeczywistości może być z dala od Boga zamknięty w pysze i złości swego serca. Nie jest zdolny do uczestnictwa w miłości. (Ojciec - Bóg radośnie witający nawróconego człowieka).

0 comments Author: admin Filled under: Pojęcia
June
05

Psalmy

Przypowieść (parabola) - gatunek literatury moralistycznej o charakterze narracyjnym, w którym przedstawione postacie i zdarzenia służą wyrażeniu uniwersalnych - ponadczasowych prawd. Świat przedstawiony służy wyrażeniu głębszej prawdy moralnej, filozoficznej lub religijnej. Stąd przypowieść posiada znaczenie alegoryczne lub symboliczne. Biblia jest zbiorem przepięknych utworów, które reprezentują różnorodne gatunki literackie. Do jednych z najbardziej charakterystycznych należy przypowieść. Przypowieści biblijne mogą mieć znaczenie dosłowne i alegoryczne. Przypowieść o Sodomie i Gomorze jest religijnym wytłumaczeniem faktu zagłady miast leżących w okolicach Jordanu, która nastąpiła wskutek kataklizmu. Archeologia potwierdza fakt zamieszkania okolic Morza Martwego. Opis biblijny widzi w tej zagładzie karę Bożą za zepsucie obyczajów. W znaczeniu alegorycznym wyrażenie “sodoma i gomora” oznacza wielkie zamieszanie, rozgardiasz, awanturę, także niemoralne postępowanie, rozpustę. W Starym Testamencie, w Księdze Rodzaju znajdujemy przypowieść o Hiobie, prawdopodobnie postaci historycznej, o której wspomina prorok Ezehiel, nazywając go “mężem sprawiedliwym”. Dramat Hioba ma charakter osobisty. Doświadczany przez Boga, który wpierw odebrał mu dziesięcioro dzieci, ogromny majątek, a na koniec zesłał trąd, walczy godnie z przeciwnościami losu. Dla jego przyjaciół istnieje oczywista zależność pomiędzy winą a karą. Według nich Hiob musiał ciężko zgrzeszyć, bo tylko grzeszników Bóg tak srodze doświadcza. żona również nie rozumie pełnej pokory postawy męża. Zachęca go, aby złorzeczył Bogu, na co Hiob odpowiada: “azali tylko dobre przyjmować będziemy od Boga, a złego przyjmować nie będziemy?”. W innym miejscu oświadcza, że Pan ma prawo zarówno dawać, jak i odbierać, bo wszystko od niego pochodzi. Jak z tego widać, w swoim cierpieniu Hiob jest osamotniony. On wie, że jest niewinny: “sumienie mam czyste”. Tym większy jest zatem jego dramat. Cierpi godnie, domaga się tylko rozmowy z Bogiem, bo chce mieć prawo do obrony. Jahwe z Wichru przyjmuje propozycję Hioba. Jawi się mu w całym majestacie swej potęgi i mocy. Przytłoczy jednak Hioba tysiącem pytań, na które człowiek nie znajduje odpowiedzi. Ze słów Stwórcy Hiob jednak zrozumie, że cierpienie jest próbą wiary i tajemnicą, ukorzy się więc: “żałuję i pokutuję w prochu i popiele”. Uległość i wierność Hioba zostanie jednak wynagrodzona, Bóg odwróci nieszczęścia. W kulturze europejskiej Hiob jest archetypem człowieka ciężko doświadczonego przez los, cierpiącego niewinnie. Od imienia postaci powstało określenie “hiobowy” - pełen bólu i cierpienia; rozpaczliwy, przerażający, okropny, a wyrażenie “Hiobowa wieść” to wiadomość o nieszczęściu, straszliwym wypadku. “Księgę Hioba” przetłumaczył na język polski między innymi Cz. Miłosz (Paryż 1980). W Nowym Testamencie odnajdujemy przypowieści ewangeliczne, za pomocą których nauczał Jezus. Przekazują głębokie prawdy lub pouczenia za pomocą prostych fabuł - ilustracji. Poddane one zostały bardzo szczegółowej klasyfikacji: rozwinięte porównania: “ziarno gorczycy”, “zaczyn chlebowy”, “drogocenna perła” rozwinięte symbole: “zaginiona owca”, “zagubiona drachma”, “sługa wierny i niewierny” alegorie: “zasiew”, “chwast wśród pszenicy” przypowieści mieszane, porównania, metafory: “uczta królewska”, “dziesięć panien”, “robotnicy w winnicy”, “syn marnotrawny” opowiadania przypowieściowe: “natrętny przyjaciel”, “nieurodzajne drzewo figowe” przykłady przypowieściowe: “bogaty i ubogi łazarz”, “faryzeusz i celnik”, “miłosierny Samarytanin”. Nie wszyscy Ewangeliści w jednakowym stopniu przytaczają przypowieści Jezusa. U św. łukasza znajdujemy 30 przypowieści, u św. Mateusza - 24, u św. Marka - 6, a u św. Jana - zaledwie 2. Wśród przypowieści jedne są bardziej znane i weszły na trwałe do kultury światowej, inne mniej. Do najpopularniejszych należą: Przypowieść O robotnikach z winnicy (Mateusz 20, 1-16) - królestwo niebieskie podobne jest do gospodarza, który najął o różnej porze dnia robotników do swej winnicy, obiecując po denarze za dniówkę. Gdy przyszło do płacenia, buntowali się najwcześniej najęci, bo dostali tylko tyle samo co ci, którzy pracowali tylko jedną godzinę. Oceniając zdarzenie w ludzkim wymiarze, pretensje robotników wydają się słuszne, jednak nie można zapominać o umowie: denar dla robotnika. Gospodarz jest więc sprawiedliwy, choć trzeba przyznać, że dla ostatniego robotnika wyjątkowo hojny. Z przypowieści tej ma wynikać nauka: dobroć i hojność Boga przewyższają wszelkie ludzkie dobre czyny, dlatego też bardziej stanowią dar niż nagrodę. Bóg, pomimo grzeszności człowieka, wybacza i otwiera przed nim swoje królestwo (gospodarz winnicy - alegoria Boga, robotnicy - grzeszni ludzie). Przypowieść O miłosiernym Samarytaninie (łukasz 10, 25-37) - traktuje o przykazaniu miłości Boga i bliźniego. Zdarzenie ma miejsce na drodze z Jerozolimy do Jerycha (27 km). Tu znajduje się największa na kuli ziemskiej depresja - 230 m poniżej poziomu morza. Jest to droga pustynna. Wędrowało po niej wielu kapłanów z Jerycha do świątyni jerozolimskiej - wszyscy mijali z obojętnością rannego człowieka. Otoczył go opieką przedstawiciel znienawidzonej przez żydów nacji - Samarytanin. Dla Izraelitów bliźnim był tylko członek ich wspólnoty, przypowieść ta rozszerza to pojecie na wszystkich ludzi, co wówczas było poglądem rewolucyjnym. (Samarytanin - alegoria miłosiernego Chrystusa, poraniony człowiek - grzeszna ludzkość, wino i oliwa - sakramenty). Przypowieść O synu marnotrawnym (łukasz 15, 11-32) - wzruszająca przypowieść o miłosiernym umiłowaniu grzeszników przez Boga. Druga cześć poucza, że nawet ten (dobry Syn), kto zawsze pozostawał w domu Bożym, w rzeczywistości może być z dala od Boga zamknięty w pysze i złości swego serca. Nie jest zdolny do uczestnictwa w miłości. (Ojciec - Bóg radośnie witający nawróconego człowieka).

0 comments Author: admin Filled under: Pojęcia
June
05

Stary Testament

Materię Starego Testamentu stanowią wydarzenia z doby poprzedzającej przyjście Chrystusa na świat i wykład wiary tzw. Starego Zakonu spisane w 46 księgach. Zbiór zaczyna Pięcioksiąg zwany też Torą, przypisywany prawodawcy i wodzowi narodu izraelskiego, Mojżeszowi. Później następują między innymi: Księga Psalmów, Pieśń nad Pieśniami, Księga Koheleta, Księga Hioba, Płacz (lamentacje) Jeremiasza.

0 comments Author: admin Filled under: Pojęcia
June
05

Związki frazeologiczne

Związki frazeologiczne: miłość lesbijska - termin mający określać intymne związki łączące dwie kobiety. Pojęcie wywodzi się z komedii attyckiej, która wyśmiewała Safonę jako osobę nieobyczajną. W ten sposób powstała legenda o wynaturzeniach, stosunkach erotycznych łączących poetkę z dziewczętami; chimeryczny charakter - od Chimery, potwora, łączącego cechy lwa, kozy i węża. Przenośnie: kapryśny, dziwaczny, nieprzewidywalny; jabłko niezgody - jabłko z napisem “Dla najpiękniejszej” rzucone przez boginię niezgody, Eris. O rozstrzygnięcie sporu, która z bogiń: Hera, Atena czy Afrodyta ma je otrzymać, poproszono Parysa. Ten w zamian za obietnicę otrzymania za małżonkę najpiękniejszej kobiety, Heleny - oddał je Afrodycie. Przenośnie: źródło, przyczyna poważnych konfliktów; czapka niewidka - szyszak Hadesa, czyniący go niewidzialnym. Przenośnie: magiczna czapka; koń trojański - pod koniec 10 roku wojny Grecy, pozorując rezygnację z oblężenia, opuścili podzamcze, pozostawiając olbrzymiego, drewnianego konia. Trojanie wprowadzili “dar” do miasta, nie wiedząc, że kryje się w jego wnętrzu oddział rycerzy achajskich. Ci, pod osłoną nocy, otworzyli bramy miasta, co doprowadziło do upadku Ilionu. Przenośnie: podstępny, niebezpieczny dar, ukryte niebezpieczeństwo, chytry podstęp; koszula Dejaniry - umierający centaur Nessos, chcąc zemścić się na Heraklesie, polecił jego żonie swą krew, jako środek zapewniający trwałą miłość męża. Nasączona jadem koszula paliła ciało herosa, przyczyniając się do jego cierpień; kraina cieni - Hades. Przenośnie: świat umarłych, niewidzialnych; znaleźć się w labiryncie - budowla o niezwykle skomplikowanym układzie korytarzy, która na polecenie Minosa została zaprojektowana i zbudowana na Krecie przez Dedala. Budynek stał się miejscem zamieszkania Minotaura; męki Tantala - kara jaka spotkała króla, który zaprosiwszy bogów na ucztę zaserwował im potrawę sporządzoną z ciała własnego syna. Uwięziony w Tartarze cierpiał głód i pragnienie. Przenośnie: straszliwe cierpienia; wyrocznia delficka - świątynia Apollina w Delfach. Przenośnie: wizja, jasnowidzenie; nić Ariadny - dar królewny kreteńskiej, który umożliwił Tezeuszowi odnalezienie drogi powrotnej z labiryntu. Przenośnie: sposób na wyjście z trudnej sytuacji; nić żywota - Mojra Kloto przędzie niż żywota (według Hezjoda). Przenośnie: los, przeznaczenie; Nike - symbol zwycięstwa, tryumfu oraz istoty, która niesie szczęśliwą wieść o wygranej. Jej posąg umieszczano na dziobach okrętów; Olimpijski spokój - w czasie starożytnych igrzysk przerywano walki i wojny. Przenośnie: powaga, panowanie nad emocjami; Orfeusz i Eurydyka - Orfeusz król i śpiewak tracki, syn muzy Kaliope, tak cierpiał po śmierci ukochanej żony, że bogowie postanowili ją mu zwrócić. Postawiono jeden warunek: Orfeusz nie mógł na nią spojrzeć, dopóki nie ujrzą światła dziennego. Ten jednak nie potrafił się powstrzymać i utracił ukochaną na zawsze; woda letejska - od Lete, rzeki zapomnienia w Hadesie. Przenośnie: rzeka zapomnienia, niepamięci; Pegaz - skrzydlaty koń Zeusa (od uderzenia jego kopyta miało wytrysnąć źródło Hipokrene, z którego woda dawała natchnienie poetom); dosiąść Pegaza - próbować sił w poezji, pisać wiersze; wierna jak Penelopa - Penelopa, żona Odyseusza, czekała wiernie na jego powrót dwadzieścia lat; pępek świata - według mitów świątynia w Delfach miała być środkiem świata. Przenośnie ironicznie: najważniejsza osoba, rzecz; piękna Helena - żona Menelaosa, króla Sparty. Jej porwanie stało się bezpośrednią przyczyną wojny trojańskiej; Pole Elizejskie - miejsce biesiad w krainie wiecznej szczęśliwości, raj; powrót do Itaki - z “Odysei”. Przenośnie: powrót do ojczyzny, domu; puszka Pandory - z mitu o Pandorze. Gdy bogowie zesłali na ziemię Pandorę, pierwszą kobietę, wyposażyli ją w tajemniczy pojemnik, który zabronili otwierać. Pandora nie posłuchała nakazu i namówiła męża do otwarcia puszki, w której, jak się okazało, ukryte były wszystkie nieszczęścia i choroby. Przenośnie: spotęgowane zło, nieszczęście, przykra i nagła niespodzianka; pyrrusowe zwycięstwo - od imienia króla Epiru, Pyrrosa. Przenośnie: zwycięstwo opłacone nadmiernymi ofiarami; Sfinks - potwór o ciele lwa, twarzy i piersi kobiecej i skrzydłach ptaka. Porywał ludzi i rzucał w przepaść, oznajmiwszy wpierw, że będzie tak czynił, póki ktoś nie rozwiąże jego zagadki. Wybawicielem Teb został Edyp; strzały Erosa - strzały przeszywające serca, rozbudzające różne uczucia; męki Tantala - król Tantal, pragnąc upewnić się o wszechwiedzy bogów, poczęstował ich potrawą sporządzoną z ciała syna. Oburzony Zeus przywrócił chłopcu życie, ale wyrodnego ojca skazał na wieczny głód i pragnienie. Synonim cierpienia, od którego nie ma ucieczki; wróżba Tejrezjasza - Terezjasz to ślepy wróżbita, który stracił wzrok w młodości, gdy ujrzał Atenę w kąpieli. W zamian za utracony wzrok otrzymał od Zeusa  życie siedem razy dłuższe niż zwykłych ludzi. Znał tajemnice przyszłości, wiedział to, o czym nikt nie wie, rozumiał mowę ptaków;  tytaniczna praca - wyczerpująca, bardzo ciężka praca; wejść na Parnas - górę Parnas uważano za siedzibę poezji i muzyki. Przenośnie: osiągnąć sukces (np. literacki); z tarczą albo na tarczy - z Plutarcha; spartańska matka w ten sposób zwracała się do syna idącego na wojnę, słowa te oznaczają: zwycięż albo padnij; paniczny strach - niepohamowany, nagły, często nieuzasadniony strach, przerażenie; takie uczucia wzbudzał w ludziach koszmarnie brzydki grecki bóg pasterzy - Pan; pięta Achillesa - matka herosa, boginka morska Tetyda, aby zapewnić synowi nieśmiertelność, wykąpała go w źródle uodparniającym ciało na wszelkie rany. Jednak zanurzając dziecko, trzymała je za piętę, która pozostała nieodporna. Przenośnie: słaby punkt; róg obfitości - róg mitycznej kozy Almatei, której mlekiem został wykarmiony Zeus. Młody bóg pobłogosławił róg, który od tej pory napełniał się wszystkim, czego zapragnął ten, kto go posiadał; symbol bogactwa, niewyczerpanych zasobów; stajnia Augiasza - oczyszczenie stajni nie uprzątanej przez 30 lat było jedną z 12 prac Heraklesa. Przenośnie: miejsce szczególnie zaniedbane, chaos; syzyfowa praca - bezowocna, daremna praca. Król Koryntu uchodził za “najbardziej przebiegłego ze śmiertelników”, nie tylko nie bał się bogów, ale potrafił ich przechytrzyć (ujawniał boskie tajemnice, uwięził bożka śmierci Tanatosa, wymknął się z Hadesu i żył długie lata na ziemi). Za karę musiał wtaczać głaz pod górę, a gdy ten był u szczytu, spadał i Syzyf od początku podejmował wysiłek; węzeł gordyjski - kunsztowny węzeł z łyka złożony w świątyni Zeusa przez Gordiosa I. Przenośnie: zagmatwany problem, skomplikowana sprawa; drakońskie prawo - prawo niezwykle surowe, mające charakter zemsty. Określenie wywiedzione od imienia prawodawcy i reformatora, Drakona; wyprawa po złote runo - po złote runo baranka boskiego pochodzenia postanowił wyruszyć Jazon. Zorganizował drużynę (Argonauci) i z pomocą Medei zdobył je.; złote jabłko - jabłko z napisem “Dla najpiękniejszej” rzucone przez Eris, by skłócić obecne na weselnej uczcie Herę, Atenę i Afrodytę. Parys, w zamian za obietnicę zaślubienia najpiękniejszej kobiety, Heleny, ofiarował je Afrodycie.

0 comments Author: admin Filled under: Pojęcia