Archive for the Epoki literackie category.

June
05

Eposy rycerskie

Wielki rozwój epiki rycerskiej wystąpił we Francji w postaci tzw. chansons de geste, tj. “pieśni o czynach“ (“geste“ – od łac. “czyny“, oznaczało historię. Chodzi więc o pieśni oparte na faktach historycznych, albo podawanych za historyczne. Później nazwa ta określała poematy epickie, a także zespoły tradycji epickich – swoisty odpowiednik “cyklu“). Powstały w IX wieku dzięki gawiedzi gromadzącej się wokół świątyń i w obszernych gospodach utrzymywanych przez klasztory na szlakach pielgrzymek i wypraw krzyżowych. Odpoczywającym historie opowiadali pielgrzymi, ilustrując je relikwiami, wskazując na ruiny czy grobowce. To tworzywo epickie i masy słuchaczy przyciągnęły poetów – truwerów. Ci, zarówno świeccy jak i duchowni, układali opowieści i sprzedawali je pieśniarzom – żonglerom. Odtwórcy docierali z utworami w najdalsze krańce Europy, a wykonywali je akompaniując sobie na wioli. Najbardziej znane cykle pieśni rycerskich: Cykl o rycerzach okrągłego stołu, Cykl królewski – poświecony dynastii Karolingów, Cykl Wilhelma – opowieści o walkach rycerzy z Langwedocji i Prowansji z Saracenami, Cykl Doona z Moguncji – cykl zdrajców, opiewający zbuntowanych wasali. Średniowieczna literatura narracyjna oprócz pieśni rycerskich obejmowała także inne cykle: cykl wypraw krzyżowych, cykl starożytny cykl bretoński, który wprowadził do literatury francuskiej pojęcie wszechpotężnej miłości i poczucie tajemnicy dzięki takim utworom, jak: poematy miłosne (“Dzieje Tristana i Izoldy", pieśni Marii z Francji) powieści awanturnicze osnute wokół postaci legendarnego króla Artura. Tu autor najlepszych – Chrétien z Troyes (XII wiek), pisarz o umysłowości wybitnie trzeźwej, nie rozumie wyobraźni celtyckiej i pozbawia utwory poezji; spod jego pióra przygody te stają się przede wszystkim dziwaczne, on snuje na ich tle spostrzeżenia realistyczne, daje wyraz swoim zamiłowaniom arystokratycznym i przedstawia koncepcję miłości dwornej zaczerpniętą bezpośrednio od trubadurów z południa Francji. Wyznacza kobiecie miejsce honorowe w społeczeństwie. powieści mistyczne Tematyka epicka zrodziła literaturę historyczną, tematyka bretońska – dała początek nowoczesnej powieści. Najwięcej utworów wywodzi się z opowieści rozpowszechnionych na północy Francji, rozpowszechnianych przez harfiarzy bretońskich. Przygody ich bohaterów: Tristana i Izoldy, króla Artura i Ginewry, Lancelota, Iwena, Percevala – były dziwne i romantyczne. Tak powstał cykl powieści bretońskich. Pieśń o Rolandzie Tło opowieści jest wątłe: w 778 roku Karol Wielki wraca z Hiszpanii po zwycięskiej wyprawie przeciwko Saracenom. Podczas przejścia przez Pireneje tylna straż jego wojsk zostaje zaatakowana i zmasakrowana przez górali baskijskich. W bitwie poległo wielu rycerzy, wśród nich Hrolandus, zwierzchnik Marchii Bretońskiej. Około 300 lat przetrwała pamięć o tym w okolicach Roncevaux (hiszpańskie Roncesvalles) i w wielu kościołach Gaskonii, gdzie pokazywano grobowce poległych. Tradycje te miały charakter lokalny. W IX wieku pod wpływem opactwa w Cluny coraz częstsze stały się wyprawy zbrojne przeciw Saracenom w Hiszpanii. W ślad za rycerstwem ciągnęły tłumy pielgrzymów do grobu św. Jakuba w Composteli, w Galicji (kraina w północno-zachodniej Hiszpanii; obecnie miasto nosi nazwę Santiago de Compostela). Chciwie słuchali opowieści o cesarzu, który wędrował tą samą drogą. W Blaye, w kościele św. Romana oglądali białe trumny: Oliwiera, Rolanda i Turpina. W Bordeaux księża z kościoła św. Seweryna pokazywali im róg Rolanda, zwzny “olifantem“. W górach stał na wzniesieniu krzyż górujący nad górskim krajobrazem, a postawiony tam rzekomo przez Karola Wielkiego. Genialny poeta o nieznanym imieniu (pieśń jedynie kończy zdanie: "Tu kończy się pieśń, którą Turold spisał"), opierając się na podaniu o bitwie w Roncevaux, stworzył wspaniałe dzieło, w którym opiewał bohaterską misję Francji przesuwając ją wstecz o 300 z górą lat. Utwór powstał na początku XII wieku i odpowiada o wyobraźni naiwnych ludzi tamtych czasów, dlatego nie należy szukać w nim prawdy historycznej. Chrześcijańscy Baskowie zostali w poemacie Saracenami, z którymi w XII wieku toczono wojnę. Król Karol Wielki (który w 778 roku miał 36 lat) tu jest dwusetletnim starcem, sędziwym cesarzem, majestatycznym wcieleniem chrześcijańskiej władzy monarszej. Roland – męczennikiem, niewiele ma wspólnego z hrabią karolińskim, prezentuje jednak wzniosłą koncepcję honoru feudalnego i płomienną wiarę, co czyni zeń ideał rycerza dwunastowiecznego. Ganelon – wprowadzony dla zadośćuczynienia dumie narodowej, według której klęskę może usprawiedliwić tylko zdrada. Arcybiskup Turpin – nadaje wojnie charakter krucjaty. Poemat napisany jest 10-zgłoskowcem, z asonansami. Ma bardzo przejrzystą kompozycję: ekspozycja (przygotowanie do zemsty), akcja centralna (śmierć Rolanda), rozwiązanie (zemsta Karola Wielkiego). Brak jest jakiejkolwiek akcji pobocznej. Autor chętnie używa kontrastów, przeciwstawień (antytezy to jego ulubiony środek artystyczny). Podzielił poemat na nierówne strofy. Anonimowy autor potrafi przedstawić dwa piękne krajobrazy: Port de Cize (ob. Saint – Jean – Pied – dePort w Pirenejach, nieopodal przełęczy Roncevaux) – surowe góry i Roncevaux – uroczą dolinę, gdzie wierzchowce mogą galopować. Poza tym zadawala się ogólnikami. Obrazy w Pieśni należą do rzadkości, autor podaje fakty. Brak mu też wynalazczości językowej. Dzieje Tristana i Izoldy Starofrancuski romans występujący w różnych wersjach językowych i tematycznych. Ze średniowiecza pochodzą dwie wierszowane redakcje: z XII wieku oraz jedna prozaiczna z XII wieku oparta na wcześniejszym, nieznanym tekście. Od XIII wieku tłumaczono je na inne języki, dużą popularność zyskała w okresie romantyzmu (Ryszard Wagner). W 1900 roku francuski romanista Joseph Bedlér opracował, w oparciu o zachowane fragmenty średniowieczne, prozaiczną wersję “Tristana i Izoldy“. Legenda oparta jest na podaniach celtyckich (Celtowie – lud indoeuropejski, który w I wieku p.n.e., znad górnego Renu, Dunaju i Menu, wyruszył do Gali, Brytanii, Irlandii, Czech i południowej Polski. Tristan z Lonii, siostrzeniec króla Kornwalii – Marka, to dzielny i szlachetny rycerz. Uwolnił kraj od irlandzkiego potwora, Morhołta, któremu co rok składano daninę z trzystu chłopców i trzystu dziewczyn. Niestety w walce Tristan został raniony zatrutym jadem mieczem. Rana nie goiła się i cuchnęła tak okropnie, że młodzieniec poprosił wuja Marka, by umieszczono go w łódce bez żagla i wioseł, i pozostawiono woli prądów morskich. Fale zaniosły łódkę do Irlandii. Tam, siostrzenica zabitego potwora, Jasnowłosa Izolda, nie wiedząc kim jest ranny, wyleczyła go. Rycerz powrócił do Kornwalii. Po jakimś czasie przybył do Izoldy, tym razem po to, aby zabrać ją dla króla Marka. Na statku, którym płynęli, wypili przez nieostrożność “wino nasycone ziołami“, a przygotowane przez matkę Izoldy, aby związać na zawsze młodą dziewczynę ze starym królem. Między młodymi zawiązała się wielka miłość, której nic nie potrafiło pokonać. Król Marek pokochał jasnowłosą od pierwszego wejrzenia, a po pewnym czasie poślubił. Jednak kochankowie nie byli w stanie opanować uczuć sprowadzonych miłosnym napojem. Wrogowie donieśli królowi o tajemniczych spotkaniach. Ten, zapłonął gniewem i zagroził kochankom śmiercią. Wówczas Tristan i Izolda skryli się w lesie i tam wiedli pustelnicze życie. Czas umorzył gniew władcy i Jasnowłosa Izolda powróciła do męża. Tristan zaś wyjechał do Bretanii i ożenił się z Izoldą o Białych Dłoniach. Daremnie jednak usiłował zapomnieć o dawnej kochance. Ranny w walce i pewny śmierci wysłał Kaheredyna, brata swej żony, do Izoldy Jasnowłosej. W tajemnicy poprosił go, aby wywiesił biały żagiel, jeśli będzie wracał z królową, a czarny, jeśli ona nie będzie mogła przybyć. Przez długie dni wypatrywał żagla, aż wreszcie zabrakło mu sił, by podnieść się z łoża. Izolda o Białych Dłoniach podsłuchała rozmowę Tristana z bratem. Gdy ujrzała okręt z białym żaglem zemściła się, oznajmiając mężowi, że widzi czarny. Tristan umiera. Izolda Jasnowłosa, ujrzawszy martwego Tristana, umiera również. Wzruszony król Marek każe pochować ich obok siebie, a wyrosłe z grobów drzewa łączą się gałęźmi, co symbolizuje miłość silniejszą od śmierci. Narratorem poematu jest średniowieczny bard, Truwer. Utwór ten, to poetycka, baśniowa opowieść o miłości wiarołomnej, występnej, nie znającej granic, sięgającej za grób. Tristan i Izolda, poddani niepokonanej namiętności, stali się symbolem kochanków ucieleśniających szczęście i cierpienie miłości. Franciszek Villon “Wielki Testament“ Franciszek Villon (1431-1463) pochodził z ubogiej rodziny z Moncorbier koło Paryża. Po śmierci ojca wychowaniem chłopca zajął się krewny, kanonik Wilhelm Villon, który pragnął uczynić zeń duchownego. W 1449 roku chłopiec ukończył wydział sztuk pięknych i otrzymał tytuł bakałarza. Nie ziściły się jednak marzenia wuja, młodzieniec lubił zabawę, kobiety i alkohol. W obronie swojego życia został nawet mimowolnym zabójcą. Został włóczęgą, banitą i tylko przypadek sprawił, że umknął szubienicy. Nieśmiertelną sławę przyniósł mu poemat “Wielki testament“, który pomimo, iż został napisany w średniowieczu, daleko odbiega od założeń tej epoki. “Wielki Testament“ – poemat – pamiętnik poety, w którym fakty z życia łączą się z poetycką wizją świata, często fantastyczną. Zaczyna od rozważań nad swoją szaloną młodością i przemijaniem życia. Wyznacza wykonawców testamentu, miejsce, gdzie ma zostać pochowany – kaplicę Saint Avoye. Wymienia również to, co pozostawia po sobie: “niewiele szyldów, dwie okulary, miecz“ oraz odpust przywieziony z Rzymu, prawo do tytułu ławnika, które otrzymał jako “dziecię Paryża“. Monotonię poematu przerywają ballady. Niektóre z nich należą do arcydzieł, tak jak “Ballada o paniach minionego czasu“ – napisana na prośbę matki, aby ubłagać łaski Najświętszej Panny. Wymienione w wierszu kobiety znane są z historii, mitologii, bądź z francuskich poematów rycerskich. Były niegdyś piękne, kochane i na ich cześć układano pieśni. Jednak czas upływa nieubłaganie, młodość mija niczym zeszłoroczny śnieg. Utwór ten to dzieło oryginalne i nowatorskie. O oryginalności stanowi przede wszystkim zmienność nastroju, “Śmieje się przez łzy“ mówi Villon i to stało się jego dewizą. O związku utworu z odrodzeniem stanowi przede wszystkim jego forma – ludowa wizja człowieka i życia, która wyraża się w ukazaniu tego, co w człowieku groteskowe, kalekie, niekiedy potworne (dysharmonia), w myśleniu mitologicznym, magicznym i baśniowym, w zgodzie na świat, jaki jest, obok wiary w przyrodzoną dobroć natury ludzkiej oraz w bohaterze, który jest rubaszny i bliski śmierci.

0 comments Author: admin Filled under: Epoki literackie
June
05

Główne nurty literatury polskiego baroku

poezja metafizyczna – poezja o charakterze refleksyjno – intelektualnym, typowa dla przełomu renesansu i baroku, a więc dla twórczości Mikołaja Sępa-Szarzyńskiego i Daniela Naborowskiego. Wewnętrzne niepokoje człowieka rozdartego między pragnieniami duszy (potrzeba Boga i wieczności) a namiętnościami ciała, związane z kryzysem tożsamości człowieka baroku oraz poczuciem osamotnienia jednostki, obdarzonej wolną wolą i skazanej na dokonywanie wyboru, znajdowały w poezji tamtych czasów różne rozwiązania. Sęp-Szarzyński postulował heroiczną postawę człowieka, który walcząc ze światem i pokusami własnego ciała, nie ustaje w dążeniu do Boga. Naborowski z kolei stara się znaleźć równowagę miedzy wartościami życia doczesnego a duchową istotą jednostki. barok dworski – rozwinął się w Polsce pod wpływem inspiracji literatury europejskiej (gongoryzm, marinizm, konceptyzm). Dwory magnackie, wpływowe i zamożne, których kulturotwórcza rola znacznie wzrosła po przeniesieniu stolicy Polski z Krakowa do Warszawy, były ośrodkami upowszechniającymi wpływy i mody cudzoziemskie. Reprezentantami tego kierunku byli: Jan Andrzej Morsztyn i Daniel Naborowski. barok sarmacki – związany z dworami i dworkami średniej szlachty oraz ideami sarmatyzmu miał charakter bardziej swojski, wyrastał z polskiej tradycji i wiązał się z kulturą ludową. Ten nurt, w którym propagowano kult rodzimej obyczajowości i specyficzny rodzaj patriotyzmu, reprezentuje twórczość Wacława Potockiego i Jana Chryzostoma Paska.

0 comments Author: admin Filled under: Epoki literackie
June
05

Literatura powszechna oświecenia

Wolter – naprawdę nazywał się François Maria Arouet (1694-1778) i choć ukończył gimnazjum jezuickie to zasłynął jako niestrudzony propagator idei oświecenia, tolerancji religijnej, postępu cywilizacyjnego i technicznego, a także postulatu niezależności jednostki ludzkiej. Pozostawił po sobie bogatą spuściznę literacką, w której poczesne miejsce zajmuje powiastka filozoficzna. Był współtwórcą “Encyklopedii”, autorem “Słownika filozoficznego” i “Listów filozoficznych”. “Kandyd, czyli optymizm. Dzieło przełożone z niemieckiego rękopisu doktora Ralfa“ – ten przydługi tytuł stwarzał pewną mistyfikację, którą posłużył się autor, by uniknąć represji. Utwór wymierzony był przeciwko optymistycznemu nurtowi filozofii oświecenia, który reprezentowali Rousseau i Leibniz. Tytułowy bohater, o znaczącym imieniu (“candide” oznacza: uczciwy, poczciwy) i jego mistrz Pangloss są zwolennikami tej filozofii. Jednak perypetie bohaterów stają się konfrontacją ich poglądów z przykrą rzeczywistością, w wyniku czego obydwaj raz po raz narażeni są nie tylko na śmieszność, ale i poważne niebezpieczeństwa. Fabuła jest parodią opowieści podróżniczo-przygodowej, której znaczące zakończenie (Kandyd odnajduje ukochaną Kunegundę i postanawia ograniczyć swe życie do “uprawy własnego ogródka”) z całą bezwzględności podsumowuje niedorzeczności wyznawanych wcześniej poglądów. Denis Diderot (1713-1784) był jedną z najbardziej znanych osobistości europejskiego oświecenia. Za swe poglądy był wielokrotnie prześladowany i nawet oskarżany przed parlamentem. Jest autorem “Myśli filozoficznych”, niezwykle popularnej powiastki filozoficznej – “Kubuś fatalista i jego pan” oraz redaktorem naczelnym “Encyklopedii, albo słownika rozumowanego nauk, sztuk i rzemiosł” (współpracownikami w tworzeniu dzieła byli: Wolter, Montesquieu, d’Alambert, Buffon, Condillac, Marmontel, Helwecjusz, Turgot, a przez pewien czas Rousseau). “Encyklopedia“ wydawana w latach 1751-1772, liczyła 28 tomów, nie licząc późniejszych uzupełnień. Znalazło się w niej wiele haseł będących świadectwem oświeceniowego racjonalnego spojrzenia na świat, władzę, politykę, stosunki społeczne. Stała się triumfem rozumu ludzkiego i najwymowniejszym symbolem epoki. Jan Jakub Rousseau (1712-1778) głosił postulaty ucieczki od degradującej człowieka cywilizacji i powrót do natury. W “Rozprawie o naukach i sztukach“ przekonująco dowiódł, iż cywilizacja jest niemoralna, a nauka i sztuka skaziły obyczaje. Twierdził, iż najważniejszą cnotą człowieka jest prostota, panujący system społeczno-polityczny jest korzystny tylko dla uprzywilejowanej, zdemoralizowanej klasy rządzącej. Takie postawienie problemu sprawiło, że Rousseau stał się prekursorem ideałów rewolucji francuskiej. Konsekwentnie swoje poglądy potwierdził w “Umowie społecznej” – wizji nowego porządku, wypowiadając się bardzo krytycznie o monarchii, a z wielkim entuzjazmem o demokracji. Powszechnie uważa się go za twórcę sentymentalizmu. Ogromne znaczenie w tej mierze ma opublikowana w 1761 roku “Julia, czyli Nowa Heloiza”. Utwór jest romansem napisanym w postaci listów (powieść epistolarna), dwojga kochanków: Julii i Saint-Preux, w którym na plan pierwszy wysuwają się uczucia, a pierwiastek emocjonalny wyraźnie góruje nad intelektualnym. Tekst nawiązuje do romansu średniowiecznego o mieszczance Heloizie i uczonym Abelardzie.

0 comments Author: admin Filled under: Epoki literackie
June
05

Literatura powszechna renesansu

Dante Alighieri (1265-1321) – poeta i polityk, walczył o uniezależnienie Florencji od papiestwa, należał do stronnictwa Białych Gwelfów. Po zwycięstwie Czarnych Gwelfów skazany został na wygnanie i przez 10 lat tułał się po kraju, by pod koniec życia osiąść w Rawennie. W początkowym okresie twórczości pozostawał pod wpływem liryki prowansalskiej i jej włoskiego odpowiednika “dolce stil nuowo” (nowy słodki styl). Najważniejszym dokumentem poetyckim tego okresu jest “życie nowe”. To dzieje wyidealizowanej, młodzieńczej miłości poety do Beatrycze, obdarzonej przez poetę platonicznym, wzniosłym uczuciem. Głównym utworem Dantego, a zarazem jednym z największych dzieł w literaturze światowej jest “Boska komedia”. Dante pisał go przez wiele lat. Ten ogromny poemat, liczący ponad czternaście tysięcy wierszy w stu pieśniach, dzieli się na trzy części: “Piekło”, “Czyściec” i “Raj”. Bohaterem utworu jest sam poeta odbywający wędrówkę po zaświatach. Po Piekle i Czyśćcu oprowadza go Wergiliusz, przez kręgi niebieskie aż po Empireum – Beatrycze. Pielgrzymka po zaświatach ma charakter symboliczny: przedstawia wznoszenie się człowieka z upadku i grzechu przez poznanie swych win i pokutę do świętości. Rozległa skala obrazów zawiera syntezę całego dorobku myśli i sztuki średniowiecznej (władza cesarska wiedzie ku szczęściu doczesnemu, religia objawiona zsyła natchnienie, a Kościół oświeca w dążeniu do szczęśliwości niebieskiej. Celem ludzkiego życia jest Bóg). Jednak ogrom różnorodnych spraw zawartych w utworze świadczy, że Dantemu zależy bardziej na ukazaniu głębi ludzkich przeżyć. Podczas wędrówki targają nim różnorodne uczucia, myśli, doznania, dążenia. Dlatego też poemat można traktować jako historię wyzwolenia człowieka, jego wznoszenie się po szczeblach poznania aż do najwyższego, jakby rajskiego, poznania rozumowego pojęcia ideałów, dobra i mądrości. Utwór napisany został w języku włoskim. Odbija dążenia antyfeudalne i narodowe, sprzeczne z założeniami średniowiecznymi. Daje wyraz patriotyzmowi, podejmuje ostrą walkę z wrogami politycznymi, ówczesnymi feudałami. Tchnie iście renesansową wiarą w człowieka, troską o jego potrzeby i prawo do szczęścia. Franciszek Petrarka (1304-1374) – włoski humanista, duchowny, dyplomata papieski, czynny uczestnik ówczesnego życia politycznego, uczony, miłośnik kultury starożytnej. Większość utworów pisał po łacinie i za tę twórczość został uwieńczony na Kapitolu laurem. Jednak nieśmiertelność zapewniły mu poezje pisane w języku włoskim, szczególnie poemat “Triumfy” – przedstawiający uroczyste pochody Miłości, Czystości, Czasu, Śmierci, Wieczności i Sławy oraz cykl wierszy “Sonety do Laury”. “Sonety do Laury“ to 317 wierszy powstałych prawdopodobnie w latach 1330-1365. Dzielą się na “Wiersze ku czci Laury żywej” i “Wiersze ku czci Laury martwej”. Tematem zbioru jest historia miłości poety do kobiety, miłości będącej tak silną namiętnością, że wobec niej ustępują najszlachetniejsze i najszczytniejsze ideały. Wokół dziejów tej niezwykłej miłości, skupiają się różnorodne niepokoje moralne, aspiracje religijne, marzenia i rozmyślania filozoficzne. Poeta dąży do odebrania przeżyciom i wydarzeniom ich naturalnych barw, indywidualnych akcentów, by zachować jedynie to, co jest uniwersalne i ponadczasowe. “Sonety” idealizują uczucie i kobietę, a poeta, niczym psychoanalityk, pragnie przede wszystkim ukazać osobiste emocje miłosne ujęte w kunsztowną formę artystyczną. Michał de Montaigne - myśliciel, Francuz. Głosiciel renesansowej koncepcji życia i szczęścia ludzkiego. Największym dziełem tego pisarza i moralisty (1533-1592) jest zbiór rozmyślań nad sensem życia i szczęścia ludzkiego – “Próby”. Autor dokonuje w nim autoanalizy psychicznej i moralnej, dlatego też tekst (składają się nań trzy księgi) ma charakter swoistego dziennika życia wewnętrznego, intymnego, zbliżonego do eseju. Poglądy myśliciela nie mają charakteru systemu filozoficznego, to, co proponuje jest raczej zachętą do medytacji, aby “poznać siebie, nauczyć się dobrze żyć i dobrze umrzeć”. Najważniejsze pouczenia Montaigne brzmią: życie ludzkie powinno być łatwe, przyjemne, praktyczne, ale przede wszystkim rozsądne; człowiek winien być niezależny, a to osiągnie dzięki sceptycyzmowi; również do śmierci należy podchodzić bez emocji, bo strach przed nią przeszkadza w korzystaniu z życia, które przecież stanowi najważniejszą wartość; system wychowawczy winien być oparty na łagodności i odwoływaniu się do inteligencji ucznia; inteligencja gwarantuje poprawne rozumowanie, które umożliwia dotarcie do prawdy, natomiast rozbudzona świadomość zmierza do dobra; w dziedzinie polityki i religii Montaigne jest konserwatystą i zwolennikiem irenizmu. Franciszek Rabelais – “Gargantua i Pantagruel” to dzieło zwrócone przeciw średniowieczu, wyrażające bogactwo idei humanistycznych. Oparte na motywach baśni o złośliwym diabełku sypiącym sól w gardła śpiących ludzi i sprowadzającym na nich pragnienie. Składa się z pięciu ksiąg, a przedstawia historię dynastii dobrych olbrzymów, królów okolicy przylegającej do Chinon w Turenii: Tępousta, Gargantui i Pantagruela. W prologu autor uprzedza, że baśniowe księgi zawierają ukryty sens. Bohaterowie epopei to olbrzymy posiadające cechy ludzkie, są poczciwi i prostolinijni, mają swoje dziwactwa i śmiesznostki, niekiedy zachowują się arogancko i wyzywająco. Rabelais prezentuje w tym dziele podstawowe założenia humanizmu. Na czoło wysuwa się umiłowanie życia pod wszelkimi postaciami. Pisarz (około 1483-1553) nie wdaje się w finezyjne dociekania filozoficzne, sławi przede wszystkim siłę żywotną tkwiącą w człowieku. Tzw. “pantagruelizm” to dążenie do wyzwolenia wszystkich sił dla zadośćuczynienia ludzkim, ziemskim pragnieniom. Człowiek ma prawo, a nawet obowiązek rozwijać swoje wrodzone przymioty i zdolności, winien dążyć do zdobycia uniwersalnej wiedzy (Gargantua zachęca syna, by poznał języki klasyczne i zgłębiał nauki przyrodnicze, by ćwiczył sztuki wojenne i studiował “Pismo święte”). Przed złem chroni go prawa natura, zatem może żyć według zasady “Czyń, coć się podoba”. William Szekspir - twórca wszech czasów. Złoty wiek kultury angielskiej przypadł na pierwszą połowę XVI wieku i początek XVII wieku za czasów panowania królowej Elżbiety. Tryumfy w kulturze tego czasu święcił teatr i dramat, a wśród jego twórców na czoło wysuwa się William Szekspir (1564-1616). W powszechnej opinii panuje przekonanie, że gdyby zniszczeniu uległa cała spuścizna literacka, a ocalały jedynie dzieła Szekspira (Shakespeare – dosłownie znaczy “trzęsiwłócznia”), dorobek myśli ludzkiej byłby uratowany. Utwory Anglika wypełniłyby powstałą lukę, ogarniają bowiem całokształt ludzkiego doświadczenia. Szekspir uprawiał trzy modne wówczas w Anglii odmiany dramatu: komedię: “Sen nocy letniej”, “Komedia pomyłek”, “Poskromienie złośnicy”, “Wesołe kumoszki z Windsoru”, “Wieczór trzech króli”, “Miarka za miarkę”; kroniki historyczne: ”Król Jan”, “Ryszard II”, “Henryk IV”, “Henryk V”, “Henryk VI”, “Ryszard III”, “Henryk VIII” (cykl dramatów z dziejów Anglii), “Juliusz Cezar”, “Antoniusz i Kleopatra” (dramaty z dziejów Rzymu); tragedię: “”Romeo i Julia”, “Hamlet”, “Otello”, “Król Lear”; baśnie dramatyczne: “Sen nocy letniej”. Dramat wielkiego Anglika odznacza się nowatorską formą, którą cechuje: naruszenie klasycznej zasady trzech jedności: miejsca, czasu i akcji. Utwory Szekspira rozgrywają się w kilku przestrzeniach, akcja trwa nawet kilkanaście lat, a obok wątku głównego toczą się motywy poboczne; złamanie zasady decorum, czyli zasady odpowiedniości stylów, która tragedii przypisywała styl wysoki, pełen powagi i patosu, a komedii styl niski, nacechowany niewyszukanym komizmem, a nawet rubasznością. Dramaturg łączy patos z komizmem, a niekiedy elementami farsy. Do akcji wprowadza też obok osób wysokiego stanu, przedstawicieli plebsu; narusza wprowadzoną przez Sofoklesa zasadę występowania co najwyżej trzech aktorów w jednej scenie, komponuje obrazy zbiorowe; nie unika przedstawiania scen krwawych, drastycznych, ukazuje je bezpośrednio, a nie opowiada o nich, jak w dziełach tragedii antycznej; sprzeciwia się klasycznym wzorom konstruowania postaci. Bohaterowie Szekspira ulegają transformacjom, popadają w najbardziej skrajne stany emocjonalne, mają bogate życie psychiczne. odznacza się dwuplanową kompozycją: obok płaszczyzny realistycznej zawiera również sferę fantastyki (postacie duchów, widm, upiorów, czarownic). W ten sposób świat dramatów Szekspira jest o wiele bardziej złożony, bogatszy o plan metafizyczny, o wiarę w rzeczy funkcjonujące poza porządkiem intelektu. posługuje się językiem pełnym metafor i porównań, często czerpanych z mowy potocznej, łączy wypowiedzi rymowane z prozaicznymi dialogami, co służy ożywieniu narracji. Jednym z najgłośniejszych dramatem Szekspira jest “Makbet”. Formalnie nie należy do cyklu kronik historycznych, ale wykazuje z nimi zbieżność tematyczną (tłem akcji są fakty historyczne związane ze Szkocją i dynastią Stuartów. Makbet jest postacią historyczną, żył w XI wieku i był dowódcą wojsk Dunkana, króla Szkocji, a od 1040 roku sam przywdział koronę. Zmarł prawdopodobnie w 1057 roku). Akcja utworu toczy się w mrocznej atmosferze średniowiecza: posępny urok starego zamczyska, groźna sceneria wrzosowiska, na którym Makbet i Banco spotykają czarownice, etos rycerski i wszystko to, co się z nim wiąże: blask sławy, duma zwycięstwa, szlachetność, oddanie królowi i wierność kochance. Cechy te określają bohatera tytułowego, który jednak nie jest bez skazy: marzy o sławie i pragnie władzy. Wielkie aspiracje kontrastują jednak z kruchością charakteru. Makbet jest człowiekiem wrażliwym i delikatnym, ma naturę poety. Ona właśnie sprawia, że trudno jednoznacznie określić, czy spotkane na wrzosowisku wiedźmy to niezależne metafizyczne postacie świata grozy, czy projekcja uczuć wewnętrznych, ukrytych pragnień bohatera. Momentem zwrotnym w jego dziejach jest okrutna zbrodnia na królu Duncanie. Scenariusz chytrze podsunie mu żona. Makbet stanie w sytuacji tragicznej: może wiele zyskać (koronę, pozycję uznanie ukochanej kobiety) i równie wiele stracić, przede wszystkim to, co dla rycerza najistotniejsze: honor i szacunek dla samego siebie. Tragizm decyzji potęguje wieloletnia przyjaźń z królem i dręcząca świadomość, że wykorzystuje jego zaufanie. Działa jednak magia przepowiedni i konsekwentna postawa żony. Zabójstwo króla pociąga za sobą następne zbrodnie. życie bohatera zaczynają wypełniać chorobliwe obsesje, strach i lęk przed utratą władzy. Jednocześnie urok władzy tłumi rozterki, hartuje charakter i powoduje diametralną zmianę charakteru. Staje się okrutnym i apodyktycznym władcą. Kiedy po wysłuchaniu drugiej przepowiedni nabiera pewności, że żadna siła nie jest mu w stanie zagrozić, zmienia swoje życie w “opowieść idioty, pełną wściekłości i wrzasku". Upaja się władzą. Dzieje Makbeta są świadectwem nieobliczalnych możliwości czynienia zła przez człowieka. To przecież nie Fatum, nie perfidnie sformułowana przepowiednia, ale ciemna strona ludzkiej natury napisała jego krwawy dramat. Lady Makbet w powszechnej opinii uchodzi za synonim żelaznej damy, osoby o silnym, stanowczym charakterze i niezbyt wyrafinowanej duszy. Jednak stanowcza jest tylko do pewnego momentu – zabójstwa króla, potem jej osobowość poczyna się kruszyć. Mroczna strona jej natury nie wytrzymuje konfrontacji z rzeczywistością, o której śniła. Płaci utratą spokoju, szaleństwem. Mimo, iż losy obydwu postaci obrazują tą samą tezę o determinacji ludzkiej natury, w rezultacie są diametralnie różne, bo inaczej reagują na zbrodnię. Wrażliwy Makbet – zmienia się w autokratę, który pod maską tyrana kryje lęk przed zdemaskowaniem, silna Lady przeistacza się w kruchą istotę, dla której obłęd staje się immanentną częścią osobowości. Wspólna zbrodnia nie zacieśnia między nimi więzi, lecz oddala. Kierunek ich kroków wyznacza różny rytm namiętności, żądz i chorobliwych obsesji.

0 comments Author: admin Filled under: Epoki literackie
June
05

Przekłady psałterzy i Biblii w średniowieczu

Psałterz floriański Dar bogatych mieszczan krakowskich dla królowej Jadwigi Andegawenki (sześciokrotnie wyrysowano plecionkę dwóch liter M – inicjałów "memento mori": dewizy rodu węgierskiego), odnaleziony w roku 1825 w klasztorze opactwa kanoników regularnych w Sankt – Florian pod Linzem w Austrii. Stąd umowna nazwa. Ze względu na grafikę i język wyróżnia się trzy części, z których pierwsza, co do języka i pisowni najdawniejsza, jest zarazem najobszerniejsza, najbardziej ozdobna i "literacka". Obejmuje 101 psalmów. Najobszerniejszy i najwspanialszy zabytek polszczyzny z końca XIV wieku. Rękopis bogato iluminowany, kaligraficznie piękny, liczy 296 kart in folio, zapisanych gotykiem w dwu kolumnach. Jest to całkowity przekład psałterza Dawidowego podany w trzech językach: łacińskim (przyjętym z “Wulgaty“), polskim (wykonanym przez trzech bezimiennych tłumaczy, charakteryzującym się swoistą archaicznością: resztki iloczasu widoczne w podwajaniu samogłosek, słownictwo) i niemieckim (zdradza cechy typowe dla obszaru Śląska). Biblia królowej Zofii (Szaroszpatacka) Jest to najobszerniejszy zabytek prozy religijnej XV wieku. Biblia należała do czwartej żony Władysława Jagiełły, dla której przetłumaczono Stary Testament. Nazwa Biblia szaroszpatacka wywodzi się od miejscowości Saros-Patak na Węgrzech, gdzie zabytek odnaleziono. Niestety zaginął w czasie II wojny światowej, zachowała się jedynie fotokopia. Zachowało się 185 kart pergaminowych in folio. Z pewnością istniało pełne tłumaczenie Starego i Nowego Testamentu, niestety większość kart zaginęła (zapewne zostały wydarte z całości i użyte do oprawy innych książek). Biblia jest jedynym zabytkiem prozy średniowiecznej dokładnie datowanym – 1455 rok, zlokalizowanym – “pisano w grodzie Korczynie“ i nieanonimowym. Jako tłumacz wymieniony został ks. Andrzej z Jaszowic, a jako kopista Piotr z Radoszyc. Napisana została pismem gotyckim w 3 językach. Psałterz puławski Według poglądów większości naukowców pochodzi z końca XV wieku. Służył jako modlitewnik, na co wskazuje format szesnastki przy 312 kartach pergaminowych. Przed tłumaczeniem dodano prologi i wyjaśnienia. Wzorem dla tej redakcji psałterza był nieznany oryginał. Z pewnością istniało więcej podobnych odpisów, gdyż psałterz był najbardziej popularną książką modlitewną. Jeden z kronikarzy podaje, że Kinga miała do własnego użytku przetłumaczone psalmy. Kopista Psałterza puławskiego wprowadził znaczną modernizację pisowni i języka.

0 comments Author: admin Filled under: Epoki literackie